کد خبر ۵۷۸ انتشار : ۴ اردیبهشت ۱۳۹۷ ساعت ۱۲:۰۲

فصلنامه حسنا 31

معیارهای تشخیص روایات جعلی اسباب نزول

 

ناصر عابدینی؛ دانشجوی دکتری و مربی گروه علوم قرآن وحدیث دانشگاه پیام نور

 

چکیده

روایات اسباب نزول همانند سایر روایات دیگر در طول تاریخ از پدیده ای به نام« جعل» در امان نبوده است و روایات جعلی همچون سایر حوزه های حدیث به این حوزه نیز راه یافته است.مخالفت با قرآن، مخالفت با عقل، مخالفت با اجماع، ضعف سندی، قراین معنوی؛ از جمله معیارها و مولفه های تشخیص روایات جعلی است. اما در حوزه اسباب نزول علاوه بر موارد فوق؛ مخالفت با تاریخ، هماهنگی با جریان های حاکم، خلط جری و تطبیق با سبب نزول، مهمترین عامل در پیدایش روایات جعلی اسباب نزول بوده که نویسنده با ذکر شواهدی در این پژوهش به اثبات آن پرداخته است.

کلید واژه­ها: جعل، اسباب نزول، نشانه های جعل.

 


 

معناداری یا بی­معنایی گزاره­های قرآن

 

میناشمخی؛ عضو هیئت علمی دانشگاه شهید چمران اهواز

 

چکیده

معنا‌داري و يا بي‌معنايي گزاره‌هاي ديني يكي از اصول و مباني مهم  در تفسير متون مقدس به حساب مي‌آيد؛ زيرا اگر چنين گزاره‌هايي بی­معنا بوده و فقط در سطح گزاره‌هايي براي بيان احساسات دينداران و مانند آن باشد، نمي‌توان با تكيه بر آنها به فهم دقیق و کاملتر آیات الهی دست يافت  ولي در صورت معنادار دانستن متون ديني مي‌توان به اين هدف رسيد. اين موضوع که عمدتاً درباره عهد قدیم وجدید مطرح بوده است؛ توسط برخي نويسندگان معاصر به متن قرآن نیزكشانده ‌شده است. درنظریه‎کاربردیمعنا، هرلفظیدرحوزه‎استعمالیخودشمعنادارتلقیمی‎شود، برایناساسگزاره‎هایدینیدرحوزه‌استعمالیخودمعنادارخواهندبود. تحقیق دراین نوشتار به روش کتابخانه­ای و با استفاده از تحلیل داده‌ها و نظریات مختلف در زمینه­ ماهیت معناداری گزاره‌های قرآنی صورت گرفته است.در اثبات وتبیین معناداری عبارات قرآنی از شواهد و دلایل مختلفی مدد گرفته شده است  که در دو دسته کلی شواهد درون متنی(قرآن - روایات) وشواهد برون متنی (عقلی – کلامی) مطرح شده است. بنابراینگزاره‎های قرآنی، معنادار و ناظر به­واقع هستند.

كليد واژه‌ها:زبان دین، گزاره‎هاي قرآني، پوزيتيويسم، معناداري.

تفسیر فقهی آیات قرعه

 

محمد فاکر میبدی؛ دانشیار تفسیر و علوم قرآن جامعه المصطفی صلی الله علیه و آله  العالمیه

حمید مروجی طبسی؛ دانشجوی دکتری تفسیر تطبیقی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، دانشکده تفسیر و معارف قرآن کریم

 

چکیده

قاعدهقرعهاز قواعد کاربردیدرزندگیاجتماعیبشرواز قواعد پذیرفته شدهدراصولفقه به شمار می‌رود. این تحقیق در پی آن است که ضمن بررسی ابعاد مختلف قاعده قرعه از جمله دلایل پذیرش این قاعده، پیشینهبحثقرعه،چگونگی تسری آن از شرایع پیشین به شریعت اسلام، کاربرد و کارکرد قرعه، به ارایه تفسیری فقهی از آیات چهارگانه‌ای که موضوع قرعه در آنها مطرح شده، بپردازد.

در این مسیر از شیوه کتابخانه‌ای و بررسی منابع و کتب خاص این موضوع استفاده شده است.

دراستدلالبراثباتقرعهبهآیات قرآن کریم،سنّت معصومین علیهم السلام،اجماع و بنای عقلاتمسّکشده است.

پیشینهبحثقرعهدرشرایعالهی و دورانجاهلیتوتفاسیرمربوطبهآیهچهل و چهارمسوره آلعمران در موضوع تعیین سرپرست حضرت مریم سلام الله علیها، آیاتسوم و نودم سوره مائده در خصوص بیان تقسیم اموال در عصر جاهلیوآیهیکصد و چهل و یکمسوره صافات در موضوع نجات کشتی حامل حضرت یونس علیه السلام،در کنار استفاده ازبرخیروایاتاهل بیتاطهار علیهم السلام،مجوزعملبهحکمقرعه راباعنایتبهشیوه‌هایموردتأییدقرآن مجیددراستفادهازقرعهصادرمی‌نماید.

در چگونگی تسری احکام شرایع دیگر به شریعت اسلام دو راه بیان شده است: یکی استصحابعدمنسخ،در دو حالت استصحاب احکام شریعت اسلام و استصحاب احکام شرایع سابق و دیگری احکامامضایی.

کلید واژه­ها: قرعه، القای قلم، تساهم، تقسیم با ازلام، استصحاب عدم نسخ، حکم امضایی، استخاره.

 


 

بررسي صفاتخبری اعضاء و جوارح داشتن خداوند در تفاسیر فریقین

 

مهرداد صفرزاده؛ استادیار دانشگاه رازی

سمیرا حیاتی؛ کارشناس ارشد علوم قرآنی و حدیث

عبدالحسین شورچه؛ دکتری تفسیر تطبیقی، دانشگاه علوم و معارف قم

چکیده

یکی از مباحث مهم و اساسی در «توحید و خداشناسی» مبحث صفات خداوند است. وجود آیات فراوان مربوط به صفات الهی و کیفیّت طرح آنها از سوی قرآن، امری است که از دیرباز ذهن متکلّمان و مفسّران این کتاب آسمانی را به خود مشغول ساخته است. به­ویژه آیاتی که به ظاهر برای خداوند، صفات و خصوصیّاتی، همانند صفات مخلوقات و ممکنات نسبت می­دهد. که بیانگر داشتن دست، وجه، ید، عین و ساق خداوند است. مفسّران عمدتاً این قبیل آیات را در گروه متشابهات به حساب آورده و تحت عنوان صفات خبری یا آیات تشبیهی، مورد بحث و بررسی قرار داده­اند و هر کدام با معیارها و ملا­ک­های خود به سراغ این آیات رفته و به تفسیر آن پرداخته­اند.

در این میان مفسّران شیعه و اهل سنّت به دلیل گستره­ فکری و اندیشه­های کلامی و داشتن اصول و پایه­های عقیدتی، در طول تاریخ اسلام هر کدام روش خاصّی را در تفسیر آیات متشابه صفات الهی دنبال کرده­اند. هر چند که در موارد متعدّدی تفسیر مشترکی ارائه داده­اند.

در این پژوهش متون مختلف تفسیری مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و این نتیجه حاصل شده است که مفسّرانی که در تفسیرشان، این­گونه آیات را در کنار آیات محکم قرار داده و با دلایل عقلی و نقلی و تأویل آنها، خداوند را از هر گونه نقص و عیب و تشبیه و تجسم منزّه دانسته­اند نسبت به مفسّران دیگر در این­باره جامع و دقیق سخن گفته­اند.

کلید واژه­ها: صفات خبری، آیات صفات، آیات متشابه، تشبیه و تجسیم.


 

شيوه تفسير بياني در «التفسیر البیانی»

 

سید محمود طیب حسینی؛ عضو هیأت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه

ذبیح اله سهرابی کواری؛ کارشناس ارشد رشته تفسیر قرآن، دانشکده تفسیر و معارف قرآن قم

 

چکیده:

وجود معانی عمیق در آیات قرآن، موجب می­شود که برخی مفسران عصر کنونی بدون محدود کردن فهم قرآن در روش­ها و نگاه مفسرین گذشته و با استفاده از شیوه­های جدید، البته با مبنا قرار دادن اصول حاکم بر تفسیر قرآن، روز به روز به نتایج نو و گاه دقیق­تری از قرآن دست یابند، یکی از این شیوه­ها تفسیر بیانی است؛ در عصر حاضر بنت الشاطي با نامگذاری تفسیر خود به نام «التفسيرالبياني» خواسته است تفاوت و تمايز روش خود را نسبت به تفاسير ادبي گذشته نشان دهد؛ اين مقاله در صدد معرفی شیوه­های به کار رفته در این تفسیر است که مؤلف آن توانسته با بهره گیری از آن یافته­های دقیق­تری را در تفسیر چندین سوره پایانی از قرآن ارائه دهد.

مؤلف در اين تفسير روش­هاي منظمي را مبناي کار خود قرار داده؛ از جمله: ضرورت تفسير قرآن به صورت موضوعي البته به سبک خاص خود با استقصاي همه آيات مربوطه؛ بهره گيري از روايات سبب نزول صرفا با هدف شناخت فضاي نزول آيات؛ تبيين دلالت الفاظ قرآن در محدوده فهم مردمان عصر نزول؛ محوريت سياق در فهم نصوص قرآن؛ و معيار قراردادن متن قرآن در مباحث نحوي، اعرابي و بلاغي.

کلیدواژه­ها: تفسيربياني، تفسيرادبي، بنت الشاطي، روش تفسیر.


 

اثرپذیری بازرگان از جریان­های عصری، در تفسیر قرآن

 

مریم جدادی؛ دانش­آموخته کارشناسی ارشد قرآن و حدیث دانشگاه کاشان

حمیدرضا فهیمی­تبار؛ استادیار گروه قرآن و حدیث دانشگاه کاشان

چکیده

با گذر زمان و نمود مکاتب مادی­گرا در اروپا و به تَبَع آن ممالک اسلامی، تفسیر قرآن هم سمت و سوی جدیدی یافت به نحوی که مفسران از همین اندیشه­ها و تحولات عصر، در جهت تفسیر قرآن تأثیر پذیرفتند. این نظرات به مرور به ایران هم راه پیدا کرد. مهدی بازرگان از جمله مفسرانی است که این تأثیر را در تفسیر خود نشان داده است. به عبارتی بازرگان تا حد زیادی تفسیر خود را به نیازهای دوران و شبهه­های برآمده از مکاتب عصری چون: لیبرالیسم، داروینسیم و کمونیسم و مارکسیسم و اندیشه­ها و نظریات مطرح شده­ مدرنیته همچون دموکراسی اختصاص داده است. این نوشتار که به شیوه­ کتابخانه­ای و توصیفی و تحلیلی فراهم آمده به چگونگی اثر پذیری تفسیر بازرگان از جریان­های روز پرداخته و ثابت کرده است که وی در تفسیر قرآن از این اندیشه­ها متأثر بوده و توانسته با استناد به آیات قرآنی، برخی اصول و نظریات مطرح شده­ در مکاتب ماتریالیستی و نیز جریان­ها و تحولات عصر خود –در قالب رد یا نقد و در برخی موارد، تأیید آن­ها- پاسخ دهد.

کلید واژه­ها: تفسیر قرآن، جریان­های عصری، مهدی بازرگان.


 

منشأ اختلاف خطِ واژگان همسانِ قرآن

در قرائات ده گانه

 

مصيب مرزباني ، کارشناس ارشد علوم قرآنی دانشگاه علوم و معارف قرآن کريم-کرمانشاه

شیدا کریمی، کارشناس ارشد تفسیر دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم-کرمانشاه

چکیده

رسم الخط مصحف همان رسم الخط ویژه نگارش واژگان قرآن کریم است که به اعتقاد اکثر اندیشمندان حوزه قرآن، اصالتی به قدمت نگارش اولیّه قرآن در زمان پیامبر (ص) دارد که در نگارش های بعدی قرآن در زمان خلیفه اوّل و سوّم و ... رعایت شد. در خصوص ماهیّت این رسم الخط و تفاوت های خطی واژگان همسان در آن،  سه نظریه توقیفی بودن (تفاوت های خطی حکیمانه و به دستور خداوند است)، اجتهادی بودن (تفاوت های خطی، غلط های املایی ناشی از کم توجهی یا بی سوادی کاتبان وحی است) و خط حاوی سنت های املایی (تفاوت های خطی امری مرسوم در میان خطوط مختلف دیگر بوده که کاتبان وحی این مسئله را از خطوط دیگر وام گرفته و وارد رسم المصحف کردند) وجود دارد که علاوه بر سه نظر مذکور، چهارمین نظر را  می توان تأثیر اختلاف قرائات در شکل گیری رسم الخط مصحف و خاصّه، تفاوت های موجود در آن دانست که در این مقاله مورد بررسی قرار می گیرد. در این پژوهش با روش توصیفی – تحلیلی و ابزار کتابخانه ای سعی داریم که تعدادی از واژگان همسان با رسم الخط متفاوت را استخراج و نحوه قرائت قاریان ده گانه پیرامون  آنان را، جویا شده و در نهایت بیان کنیم که در شکل گیری خط رسم الخط مصحف و تفاوت های موجود در آن، اختلاف قرائات مؤثر نبوده و بلکه، رسم الخط مصحف در شکل گیری قرائات ضعیف و واحد –قرائات غیر از عاصم- تأثیر به سزایی داشته است.

کلید واژه­ها: قرآن کریم، رسم الخط مصحف، قراء ده گانه.


 

معیارهای تشخیص روایات جعلی اسباب نزول

 

ناصر عابدینی؛ دانشجوی دکتری و مربی گروه علوم قرآن وحدیث دانشگاه پیام نور

 

چکیده

روایات اسباب نزول همانند سایر روایات دیگر در طول تاریخ از پدیده ای به نام« جعل» در امان نبوده است و روایات جعلی همچون سایر حوزه های حدیث به این حوزه نیز راه یافته است.مخالفت با قرآن، مخالفت با عقل، مخالفت با اجماع، ضعف سندی، قراین معنوی؛ از جمله معیارها و مولفه های تشخیص روایات جعلی است. اما در حوزه اسباب نزول علاوه بر موارد فوق؛ مخالفت با تاریخ، هماهنگی با جریان های حاکم، خلط جری و تطبیق با سبب نزول، مهمترین عامل در پیدایش روایات جعلی اسباب نزولبوده که نویسنده با ذکر شواهدی در این پژوهش به اثبات آن پرداخته است.

کلید واژه­ها: جعل، اسباب نزول، نشانه های جعل.


 

تفسیر فقهی آیات قرعه

محمد فاکر میبدی؛ دانشیار تفسیر و علوم قرآن جامعه المصطفی(ص) العالمیه

حمید مروجی طبسی؛ دانشجوی دکتری تفسیر تطبیقی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، دانشکده تفسیر و معارف قرآن کریم

چکیده

قاعده قرعه از قواعد کاربردی در زندگی اجتماعی بشر و از قواعد پذیرفته شده در اصول فقه به شمار می‌رود. این مقاله ضمن بررسی ابعاد مختلف قاعده قرعه از جمله دلایل پذیرش این قاعده، پیشینه بحث قرعه، چگونگی تسری آن از شرایع پیشین به شریعت اسلام، کاربرد و کارکرد قرعه، به ارایه تفسیری فقهی از آیات چهارگانه‌ای که موضوع قرعه در آنها مطرح شده، پرداخته است.

در این مسیر از شیوه کتابخانه‌ای و بررسی منابع و کتب خاص این موضوع استفاده شده است.

در استدلال بر اثبات قرعه به آیات قرآن کریم، سنّت معصومین(ع)، اجماع و بنای عقلا تمسّک شده است.

پیشینه بحث قرعه در شرایع الهی و دوران جاهلیت و تفاسیر مربوط به آیه چهل و چهارم سوره آل عمران در موضوع تعیین سرپرست حضرت مریم(س)، آیات سوم و نودم سوره مائده در خصوص بیان تقسیم اموال در عصر جاهلی و آیه یکصد و چهل و یکم سوره صافات در موضوع نجات کشتی حامل حضرت یونس(ع)، در کنار استفاده از برخی روایات اهل بیت اطهار(ع)، مجوز عمل به حکم قرعه را با عنایت به شیوه‌های مورد تأیید قرآن مجید در استفاده از قرعه صادر می‌نماید.

در چگونگی تسری احکام شرایع دیگر به شریعت اسلام دو راه بیان شده است: یکی استصحاب عدم نسخ، در دو حالت استصحاب احکام شریعت اسلام و استصحاب احکام شرایع سابق و دیگری احکام امضایی.

کلیدواژگان: قرعه، القای قلم، تساهم، تقسیم با ازلام، استصحاب عدم نسخ، حکم امضایی، استخاره.

 

 

معناداری یا بی­معنایی گزاره­های قرآن

 

میناشمخی؛ عضو هیئت علمی دانشگاه شهید چمران اهواز

 

چکیده

معنا‌داري و يا بي‌معنايي گزاره‌هاي ديني يكي از اصول و مباني مهم  در تفسير متون مقدس به حساب مي‌آيد؛ زيرا اگر چنين گزاره‌هايي بی­معنا بوده و فقط در سطح گزاره‌هايي براي بيان احساسات دينداران و مانند آن باشد، نمي‌توان با تكيه بر آنها به فهم دقیق و کاملتر آیات الهی دست يافت  ولي در صورت معنادار دانستن متون ديني مي‌توان به اين هدف رسيد. اين موضوع که عمدتاً درباره عهد قدیم وجدید مطرح بوده است؛ توسط برخي نويسندگان معاصر به متن قرآن نیزكشانده ‌شده است. درنظریه‎کاربردیمعنا، هرلفظیدرحوزه‎استعمالیخودشمعنادارتلقیمی‎شود، برایناساسگزاره‎هایدینیدرحوزه‌استعمالیخودمعنادارخواهندبود. تحقیق دراین نوشتار به روش کتابخانه­ای و با استفاده از تحلیل داده‌ها و نظریات مختلف در زمینه­ ماهیت معناداری گزاره‌های قرآنی صورت گرفته است.در اثبات وتبیین معناداری عبارات قرآنی از شواهد و دلایل مختلفی مدد گرفته شده است  که در دو دسته کلی شواهد درون متنی(قرآن - روایات) وشواهد برون متنی (عقلی – کلامی) مطرح شده است. بنابراینگزاره‎های قرآنی، معنادار و ناظر به­واقع هستند.

كليد واژه‌ها:زبان دین، گزاره‎هاي قرآني، پوزيتيويسم، معناداري.