کد خبر ۵۷۷ انتشار : ۴ اردیبهشت ۱۳۹۷ ساعت ۱۱:۵۵

فصلنامه حسنا 29-30

وجوه تناسب در واحد منسجم سوره

 

کاظم قاضی­ زاده؛ استادیار دانشگاه قرآن و حدیث

علیرضا محمدپور گرجی؛ دانشجوی دکتری تخصصی تفسیر تطبیقی، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم

 

چکیده

یکی از اجزاء قرآن کریم «سوره» است که در قول و فعلِ خدای حکیم به عنوان واحدی منسجم، تشخّص یافته است. به همین سبب ضرورت دارد در دانش «تناسب آیات» به کشف و تبیین انسجام و تناسب درونی آن پرداخته شود. بررسی دقیق و تدبر عمیق در مجموع سوره­ واحد، وجوه متعددی از تناسب در آیات و سیاق­ها را نمایان می­سازد. اهم وجوه تناسب در گستره سوره­ واحد طی دسته­بندی جامع عبارت است از «تناسب ادبی»، «تناسب موضوعی»، «تناسب مفهومی» و «تناسب غرضی».

هر یک از مناسبات یاد شده، انواع متعدد و نمونه­های فراوانی در «سوره» دارد، از جمله «وصف»، «عطف»، «بدل»، «تأکید مطلب گذشته»، «تفصیل اجمال گذشته»، «بیان مصداق و شاهد برای سخن»، «تعلیل مطلب یاد شده»، «تخصیص جمله عام»، «پاسخ به شبهه و سؤالى كه در آيه قبل مطرح شده است»، «تناسب آياتى كه يكجا نازل شده‏اند»، «نهی مؤمنان از موالات با مشرکان»، «اثبات توحید و تثبیت ایمان به معاد»، «بیان چکیده­ای از رویارویی انبیا با متمرّدان»، «دعوت به اعتقاد حق و عمل صالح، از طریق انذار و تبشیر» و «نهی از روی­گردانی از نماز جمعه و امر به ترک موانع در وقت ادای آن».

کلید واژه­ها: سوره، انسجام، تناسب ادبی، تناسب موضوعی، تناسب مفهومی، تناسب غرضی.

 

 

فوائد «تخصیص بالذکر» در قرآن

 

فریده محمدزاده؛ دانشجوی دکتری دانشگاه مذاهب اسلامی

 

چکیده

در میان آیات کریمه قرآن آیاتی وجود دارد که خداوند متعال از امر خاصی به طور ویژه یاد کرده، یا بر عبارتی که ظاهراً افاده عموم می­نماید با ذکر واژه یا اصطلاحی خاص، تخصیص می­زند که در اصطلاح مفسران به آن «تخصیص بالذکر» می­گویند. پژوهش پیش­رو که به روش توصیفی- تحلیلی سامان یافته به دنبال پاسخ این پرسش است که مراد از تخصیص بالذکر در قرآن چیست و خداوند متعال از انجام این عمل چه اهدافی را دنبال می­نماید؟ با سیری در تفاسیر گوناگون از مفسران بزرگ و شهیر، به جستجوی برخی از فوائد تخصیص بالذکر در میان آیات پرداخته و این نتیجه حاصل شد که هرجا خداوند حکیم از چیز خاصی یاد نموده، بی­هدف نیست بلکه بنا بر دلیل خاصی بوده که عقل سلیم با کمی تأمل آن را در می­یابد؛ از قبیل تشریف و تعظیم، دفع توهم نسبت به آن موضوع، حصر و اختصاص، مناسبت سیاق، مناسبت لفظ با معنا، مناسبت با احوال مشرکان و... و این قطره­ای است از دریای وسیع بلاغت و بدایع قرآن مجید.

کلید واژه­ها: خداوند متعال، آیات قرآن، تخصیص بالذکر، فائده.

 

 

 

واژگان ذی وجوه «هُدى»، «صَلاة» و «رَحمَة» در ترجمه­های فارسی و انگلیسی قرآن کریم

 

مصیب مرزبانی؛ کارشناس ارشد علوم قرآنی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم

 

چکیده

علم وجوه یکی از دانش­های علوم قرآن است که به موجب آن کلمات در موقعیت­های گوناگون، بار معنایی متفاوتی پیدا می­کنند. سه واژه هُدى، صَلاة و رَحْمَة از واژگان ذی وجوهی هستند که در آیات مختلف، بار معنایی گوناگونی دارند؛ عدم توجّه به این مسئله موجبات برداشت­های نادرست از قرآن کریم را فراهم می­آورد. این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی و ابزار کتابخانه­ای مبتنی بر این پرسش است که آیا ترجمه­های فارسی و انگلیسی قرآن عملکرد مناسبی در معادل یابی این واژگان اتخاذ شده است؟ در واکاوی ترجمه­های قرآن درباره معنای واژه­های مذکور مشخص شد که در اکثر موارد مترجمان با عدم توجه به علم وجوه و سیاق آیات، به ترجمه این واژه­ها پرداخته­اند. ترجمه­های خواجوی، عاملی، الهی قمشه­ای، بروجردی، خسروی، طاهری و گرمارودی در معادل یابی صحیح سه واژه مورد نظر در برخی مواضع عملکرد مثبتی داشته­اند. در میان ترجمه­های انگلیسی قرآن کریم، عملکرد مثبتی در معادل یابی واژگان ذی وجوه مشاهده نشد که این چالشی بزرگ در میان این دسته از ترجمه­ها محسوب می­شود.

کلید واژه­ها: قرآن کریم، ترجمه­های فارسی، ترجمه­های انگلیسی، نقد، وجوه، هُدى، صَلاة، رَحْمَة.

 

 

سيره پيامبر صلی الله علیه و آله و ائمه اطهار علیهم السلام در تحکيم وحدت امت اسلامي

 

دکتر جمال فرزند وحي؛ عضو هيئت علمي دانشگاه رازي

الهام جليليان؛ دانشجوي کارشناسي ارشد دانشگاه علوم ومعارف قرآن کريم

سميه محققي؛ دانشجوي کارشناسي ارشد دانشگاه علوم و معارف قرآن کريم

 

چکيده            

خداي تبارک و تعالي جهان را بر اساس نظم و هماهنگي کامل آفريده است. انسان هم در اين جهان بايد از هماهنگي و وحدت ميان ساير موجودات بهره بگيرد و زندگي خود را بر مبناي آن پايه­ريزي کند تا به سعادت دنيوي و اخروي برسد. وحدت از اصول و ارزش­ها­ي مورد تأکيد پيامبر صلی الله علیه و آله و ائمه اطهار علیهم السلام است که همواره منادي وحدت بوده­اند. از منظر آنان عزت و اقتدار همه جانبه مسلمانان، در پرتوي وحدت و همبستگي در برابر دشمنان مشترک است. اين بزرگواران هم با گفتار و هم با سيره عملي خود، امت را به وحدت و دوري از تفرقه و پراکندگي دعوت نموده­اند. وحدت يکي از مهم­ترين ضرورت­ها­ي تاريخي اجتماعي و سياسي مسلمانان جهت ايستادگي و پويايي هويت اسلامي است که مسلمانان از روزگار آغازين اسلام تا به حال، بر مبناي تعاليم عاليه اسلامي و ديانت حقّه توحيدي پيگير آن بوده است و در مقابله با دشمنان اسلام و مسلمين يک نظريه و برنامه در ابعاد مختلف، متناسب با مقتضيات زمان آن را ارائه نموده‌اند. ما در اين مقاله در صدد بررسي و تبيين وحدت در سيره پيامبر و ائمه هستيم تا راهکارهايي را براي وحدت با آموزه­هاي قرآن و دستورات پيامبر تبيين نماييم. روش تحقيق مورد استفاده اسنادي و کتابخانه­اي است.

کليدواژه­ها: سيره پيامبر صلی الله علیه و آله، سيره اهل البيت علیهم السلام، تحکيم وحدت، امت اسلامي.

 

 

تحلیل معنایی واژه‌ حلم و مشتقات آن در قرآن کریم و نهج البلاغه بر اساس نظریه‌ بافت

 

دکتر قاسم مختاری؛ دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه اراک

زهرا شیخ حسینی؛ دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه اراک

فاطمه نظیری سنجانی؛ کارشناس ارشد زبان و ادبیات عربی از دانشگاه اراک

 

چکیده

متن قرآن، متنی سرشار از پیچیدگی­های زبانی و معنایی و در نهایت فصاحت، بلاغت، زمان­مند و مکان­مند است. دوره معاصر با آغاز روش­های نقد ادبی، زبان­شناسی و معناشناسی، ابزارهای جدید، متفاوت، با کارکردهای نو در اکتشاف گوهرهای دریای بی­کران قرآن را فراروی محققان و مفسران قرار داده است. نظریه بافت یکی از رویکردهایی است که امروزه مورد توجّه بسیاری از زبان­شناسان و به خصوص پژوهشگران حوزه معناشناسی قرار گرفته است. کاربرد این نظریه در حوزه اشتراک لفظی، بیش از دیگر حوزه­ها به چشم می­­خورد. مسأله­ای که از دیرباز مورد توجّه مفسران و محققان قرار گرفته، این­ است که تا چه اندازه می­توان با استفاده از نظریه بافت به معنای دقیق واژگان مشترک لفظی، به ویژه واژگان قرآن پی برد؟ این مقاله که به شیوه توصیفی –تحلیلی انجام شده است، درپی آن ا­ست که با بررسی واژه حلم و مشتقات آن در بافت قرآن کریم و نهج البلاغه، وجوه معنایی برجسته این واژه در هر بافتی را با توجّه به موقعیت آن، تبیین نماید. نتایج تحقیق حاکی از آن است که این واژه، معانی­ای چون شکیبایی، عفو، آرامش، عقل، خواب و رؤیا، و نیز بلوغ فکری انسان در سنین کودکی را دربردارد که با توجّه به موقعیت و بافت متن، یک و یا چند معنا از وجوه ذکر شده آن، نمایان می‌گردد.

کلید واژه­ها: قرآن کریم، معناشناسی، نظریه‌ بافت، واژه‌ حلم.

 

تبیین مقام رضا در قرآن کریم

 

سید جلیل انصار محمدی؛ کارشناس ارشد رشته علوم قرآنی

 

چکیده:

این پژوهش می­کوشد با روش اسنادی–کتابخانه­ای و پیمایش مراحل سه گانه توصیف، تحلیل و تبیین، مقام رضا را در قرآن کریم مورد واکاوی قرار دهد. در این مقاله ضمن بازشناسی معنای لغوی و اصطلاحی رضا، دیدگاه مفسران و عالمان عرفان و اخلاق درباره اقسام، مراتب و درجات مقام رضا مورد تحلیل قرار گرفته سپس با استفاده از آیات و روایات، راه­های تحصیل رضوان الهی در قرآن بررسی و در پایان آثار و نتایج مقام رضا عنوان شده است. در این پژوهش نگارنده با تعمق و تدبر در آیات قرآن کریم، روایات اهل بیت علیهم السلام و متون اسلامی به بررسی مقام رضا می­پردازد.

کلید واژه­ها:مقام رضا، رضوان، راه­های تحصیل رضوان الهی، قرآن.

 

گونه شناسی روایات تفسیری اهل ­بیت علیهم السلام در سوره لقمان

 

علی احمد ناصح؛ دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه قم

فریده بهرامی؛ کارشناس ­ارشد علوم قرآن و حدیث دانشگاه قم

چکیده 

این مقاله روایات تفسیری اهل­بیت علیهم ­السلام ذیل سوره مبارکه لقمان را از منظر ثبت و گونه ­شناسی بررسی کرده است. ابتدا به تعریف بارزترین گونه­های تفسیری پرداخته و سپس روایات مرتبط با هر گونه را ذکر کرده است. شیوه­ پژوهش، کتابخانه­ای و به روش تحلیلی و نیز حوزه­ مطالعات آن، قرآن و تفاسیر روایی شیعه بوده است. طبق برآورد تحقیق، بیشترین فراوانی روایات ذیل سوره لقمان به ترتیب ایضاح مفهومی- به معنای توضیح و تبیین مراد و مقصود آیه- سپس اخلاقی و در مرحله بعد تعیین مصداق (جری و تطبیق) بوده است.

کلیدواژه­ها: روایات تفسیری، گونه­شناسی، سوره لقمان.

 

 

 

بررسی حروف مقطعه از دیدگاه مستشرقان

 

سید محمد رضوی؛ دکترای تخصصی علوم قرآن و حدیث، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران

سکینه الشهیربه مهین جعفری؛ کارشناس ارشد رشته علوم حدیث، گرایش تفسیر اثری، دانشگاه قرآن و حدیث

 

چکیده

حروف مقطعه،درابتدایبعضیسوره­های قرآن به صورتحروف گسسته­ای آمده که کلمه­ خاصی را تشکیل نداده و ظاهرا معنایی ندارند. به همین دلیل مفسران و اسلام شناسان نظرات و گمانه زنی­هایی را در مورد معنا و مدلول  آنداشته­اند که بعضا سست و غیر منطقی است. از آنجایی که بعضی مستشرقان کوشیده­اند منبعقرآنراغیروحیانیوساخته­بشرمعرفینمایند، نظراتی را مطرح کرده­اند که باعث شبهه افکنی­هاییپیرامون وحیانیت قرآن کریم شده است که این نوشتار با هدف بررسی این نظرات به روش کتابخانه­ای و با مراجعه به متون معتبر تفسیری و علوم قرآنی توصیف کوتاهی از دیدگاه­های قرآن شناسان غربی از جمله بلاشر، نولدکه، بوهل، وات، بوث، موریس و... ارائه دادهاست. در مجموع می­توان گفت گروهی معتقدند حروف مقطعه به نوعی با حروف ابجد مرتبط است و بعضی دیگر این حروف را اشاراتی رمزگونه به محتوای سوره و عده­ای آن را اشاره به نام صحابه می­دانند. البته برخیمعتقدندکهاینحروفجزءآیاتمتشابهقرآناستکهتأویلآنراکسی جزخدا وراسخاندرعلمنمی­داند و برایناعتقادندکهنمی­توانمعناییروشنوقطعی ازاینحروفارائهکردوآنهاهمچناناسرارآمیزند، که هرکدام از این نظرات به گونه­ای تفسیربهرأی،اجتهاد،حدسوگمانو یا دارایسندضعیفی است.

کلید واژه­ها: حروفمقطعه، قرآن،آیاتمتشابه، مستشرقان، قرآن­شناسان.